Zaustavimo odlazak mladih iz BiH

Bosna i Hercegovina predstavlja državu nečlanicu EU i nečlanicu NATO saveza, a geografsku pripadnicu Jugoistočne Evrope koja je vodeća u regionu po odlasku mladih i radno sposobnih ljudi iz nje radi zasnivanja egzistencije u državama Zapadne Europe. Prema podacima Agencije za statistiku BiH i Unije za održivi povratak i integracije u BiH u periodu od 2013.-2019.g. Bosnu i Hercegovinu je napustilo 530.000 stanovnika. Prema službenoj evidenciji u tom periodu državljanstva BiH se odreklo oko 85000 ljudi, ex-državljana Bosne i Hercegovine. Prema Studiji o mladima u Jugoistočnoj Evropi iz 2018/2019.g. u izdanju FES-a i CeSID-a konstatuje se da 62% stanovnika države žele emigrirati. To su porazni podaci! Kao razlozi emigriranja navode se: nemogućnost zaposlenja bez korupcije, nepostojanje realizacije prava iz radnog odnosa, nacionalna i vjerska mržnja, izuzetno loše obrazovanje zasnovano na podjeli ocjena uz visoke školarine ili korupciji u raznim vidovima, nesigurnost profita, brutalni oblici najtežeg kriminala, nepostojanje političkog konsenzusa ni o jednom bazičnom pitanju za građane i diskriminacija po svim osnovima.

Svi ovi razlozi mogli bi se svesti na one javljene u nepostojanju vladavine prava i nepostojanju ekonomskog rasta i razvoja. Brojni su dokazi ovakvim tvrdnjama, zasnovani prije svega na mišljenjima Transparency International-a, Vijeća Evrope, OEBS-a, Kancelarije Visokog Predstavnika u BiH i drugih međunarodnih institucija. Ja bih iskoristio priliku da sociološkom metodom analize slučaja dokažem svoje tvrdnje na bahatom i do kraja bezobraznom odnosu prema najboljim studentima u BiH. Govorim o zlatnim studentima Univerziteta u Tuzli, te odnosu Univerziteta u Tuzli prema njima i Vlade TK. Naime, zlatni studenti Univerziteta u Tuzli su se 4.12.2009.g. ispred Rektorata Univerziteta na kome su ostvarili najveći mogući akademski uspjeh, odlučili na jednosatni protest zbog sramotno niske novčane nagrade koja im je dodijeljena, ali i opšte nebrige za njihov položaj i bugućnost. Novčana nagrada od svega 250 KM je sasvim neprimjerena, te ne čini čak ni iznos najniže plate u FBiH, što znači da njihov sav akademski uspjeh i znanje nije dovoljno čak ni za zarađivanje jedne prosječne plate. Menadžment nije ni pomišljao da ikada primi u radni odnos ove mlade i talentovane ljude, već su primani drugi po raznim nedozvoljenim osnovima i bez ikakvih javnih konkursa. Nakon pomenutog protesta ništa nikada nije poduzeto. Poznato je jedino da je ukinuta predmetna novčana nagrada, te se trenutno dodjeljuje besplatna školarina za II ciklus studija na tom Univerzitetu, što nema nikakvu značajniju svrhu, osim popunjavanja kvota upisanih studenata na Univerzitetu. 2013.g. čak četrdeset asistenata sa fakulteta Univerziteta u Tuzli su tražili od Vlade TK zasnivanje radnog odnosa sa njima, jer kao prethodni zlatni studenti, radili su bez zasnivanja radnog odnosa, bivajući plaćeni po času, te ostvarajući polugodišnji dohodak od 500 KM, što je sramotno i ponižavajuće. Pomenute institucije ništa nikada nisu učinile po pitanju davanja prilike za život i rad najboljim studentima i najkvalitetnijim akademskim građanima. Poenta mog eseja je u tome da Ustav BiH predviđa pravo na život uz pravo na dostojanstven život. Građani Bosni i Hercegovine nemaju dostojanstven život, te ukoliko postoji ovakav odnos društvenih organizacija (te države kao najjače društvene organizacije) prema najkvalitetnijim i najvrednijim građanima, kakav se onda može očekivati odnos prema bilo kome drugome?

Ovim putem sam prikazao svoje sopstveno socijalno istraživanje putem metoda analize slučaja (zlatni studenti u TK), te se može konstatovati da brojne nevladine organizacije vrše obaveze države, a stvarna moć u državi je na građanima sasvim nepoznatom mjestu, kako bi to rekla Naomi Klajn. Pored navedenih politoloških i socioloških aspekata problema, centralno mjesto pripada pravnim aspektima pitanja uređenja ove važne oblasti života. S obzirom da prema Ustavu FBiH, isključivu nadležnost (compententio exlussiva) u oblasti visokog obrazovanja kao i nižeg imaju kantoni, tako je ova oblast uređena i zakonima kantona,ali i viših političko-teritorijalnih jedinica. Odlukom Ustavnog suda FBiH oglašen je neustavnim Zakon o vladi FBiH u vidu odredbi koje nalažu formiranje ministarstva obrazovanja FBiH, jer je takvo što u izričitoj nadležnosti kantona. Bez obzira na jednu od 100 neprovedenih odluka ustavnog suda, isto ministarstvo i dalje egzistira i participira u budžetu. Uveden je institut izbora u zvanje asistenta bez zasnivanja radnog odnosa na univerzitetima što je protivriječno samo sebi. Ponekad se raspiše konkurs za izbor u zvanje asistenta lica koja već imaju izbor u zvanje i to sa zasnivanjem radnog odnosa,a u trajanju rada na određeno vrijeme i to jednu godinu dana, iako izborni period traje 4 godine u zvanje asistenta. Rad bez zasnivanja radnog odnosa asistenta se u praksi podvodi pod ugovor o djelu, ali to nije taj institut, nego čist nezakonit radni odnos. Između asistenta i univerziteta postoji pravni odnos potčinjenosti i zavisnosti, postoji kontinuitet u obavljanju djelatnosti, te i plata (samo u ratama isplaćena) i novčana naknada koju asistenti primaju ima sva obilježja plate iz radnog odnosa. Sva obilježja radnog odnosa egzistiraju u tom pravnom odnosu, pa se ne radi o obligacionom odnosu proisteklom iz ugovora o djelu. U tom dijelu zakon o visokom obrazovanju nije saglasan sa zakonom o radu, pri čemu se narušava princip pravne sigurnosti i vladavine prava, te se ne može primijeniti u datom slučaju princip lex posterior derogat legi priori, nego se mora oglasiti neustavnim zakon o visokom obrazovanju, jer narušava temeljne ustavne principe donošenja zakona.

Nadalje se vrši diskriminacija građana prema mjestu prebivališta, jer se konkursima zapošljavanja na univerzitet samo insistira i mandatorno posmatra da jedino lica sa područja kantona na kome se univerzitet nalazi u vidu sjedišta mogu konkurisati. To je diskriminacija uvedena podzakonskim aktima, a nalazi se u direktnoj suprotnosti sa Evropskom konvencijom i Ustavom BiH, kao i praksom Evropskog suda u Strazburu u slučajevima Sejdić i Finci. Donošenjem svakog novog zakona o visokom obrazovanju podzakonski akti donijeti uz prethodni zakon ili ranije, prestaju važiti. Stalnim promjenama zakona u materijalnom smislu ugrožava se opstanak i zakona u formalnom smislu, te se narušava princip pravne sigurnosti i načelo autonomije univerziteta, čiji je najznačajniji izraz u samostalnom donošenju akata o svom funkcionisanju. To su centralni pravni problemi koji ugrožavaju opstanak mladih talentovanih ljudi u zanimanju za koje su se školovali i najveće ocjene dobili. Država ne pokazuje nikakav interes za takve ljude, ali pojedini društveno odgovorni subjekti kao što je Advokatura g.Maka Radičića u Sarajevu, brine o mladim ljudima, te se trudi svakome pružiti priliku da izuči ono što nije u nekvalitetnom obrazovnom sistemu i učestvuje u kvalitetima praktičnog karaktera, koji se, najćešće i nažalost, mogu postići jedino kroz privatnu djelanost, a nikako kroz djelatnost u državnim organima. Možda su izolovani primjeri kvalitetne samostalne djelatnosti i biznisa put stvaranja nove ekonomije obima liberalnog tipa kao izlaz tranzicionih društava kakvo je bosanskohercegovačko.

Stefan Ibrišimović, dipl.pravnik